سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
620
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
القصيدهء اعتقاد خود ساختهاند چندين شعر در منقبت دوازده اختر برج ولايت پرداخته و اعيان صوفيه با ايشان آميزش دارند . » ( شاهجهاننامه ؛ ، 3 / 433 ) . عرشى در سن نودسالگى در سال 1091 ه ق / 1680 م درگذشت و در گورستان پدرش دفن شد . شب پنجشنبه بتاريخ زبده ( 18 ) * روان شد بقصر جنان ميرمؤمن ( 1091 ) چو پرسند سال وصالش محبان * بگو « سيد عرشيان ميرمؤمن » محمد مؤمن ، شيرازى 1074 ه ق / 1663 م 1118 ه ق / 1706 م علّامة محدث ، مفسر ، حكيم ، اديب و شاعر محمد مؤمن بن محمد قاسم بن ناصر جزائرى شيرازى هندى از علما و عرفا و از سيّاحان و مبلّغان بزرگ بود و بنا به گفتهء غلامعلى آزاد بلگرامى زادگاهش شيراز و سال ولادتش 1074 ه ق است ، تمام علوم مروّجه عقليه و نقليه را نزد علماى بزرگ عراق و عجم فرا گرفت و به هندوستان آمد و از مهماننوازى فاضل خان مدار المهام عالمگير متاثر شده در همان جا سكونت گزيد . فاضل در 27 ذيقعده 1073 ه ق راهى ملك بقا شد ، بنابراين ممكن است مولانا محمد مؤمن در لاهور هم بوده باشد . هماكنون نسخهء خطى تصنيف لطيف مولانا تحت عنوان « قرّة العين و سبيكة اللّجين » نزد من است . اين كتاب نفيس به زبان عربى است و مشتمل بر مقدمه ( ده مقاله و خاتمه ) است و تا جايى كه من مىدانم تاكنون چاپ نشده است ، درحالىكه كتابى بسيار مهم است . مقالهء اول « قرّة العين » مشتمل بر حل مشكلات آيات است ( 40 آيه ) مقالهء دوم دربارهء مشكلات چهل حديث است . ساير عنوانهاى كتاب به اين شرح است : سؤال و جواب علمى ؛ عبارات و اشعار مشكل ؛ مناظره و مطارحه ؛ مغالطات ؛ نوادر و نكات ؛ الغاز ؛ مهمه و احجيه . مؤلف فاضل در ذيل مباحث نام استادان و تأليفات خود را هم نوشته است . ظاهرا اين كتاب در مشهد و يا شيراز نوشته شده است . در نزد سيد محمد قاسم بن خير اللّه حسنى حسينى ، نحو و لغت و تفسير و حديث و فقه را خواند و در نزد زين العابدين حائرى و شيخ على بن محمد تمامى و الشيخ صالح بن عبد الكريم بحرانى فقه استدلالى و اصول را فرا گرفت و در محضر محمد اسماعيل فسوى و شيخ الحديث